मानसिक आरोग्य: नैराश्य आणि आत्महत्येचे विचार या पलीकडे

©️ शशिकांत दुधगावकर

जेव्हा आपण मानसिक आरोग्याबद्दल बोलतो, तेव्हा आपल्या मनात सर्वप्रथम येते ते म्हणजे नैराश्य (डिप्रेशन) आणि त्यामुळे केलेले आत्महत्येचे प्रयत्न. या दोन विषयांवर गेल्या काही दशकांत खूप चर्चा झाली आहे, आणि सार्वजनिक आरोग्य कार्यक्रमांमध्ये त्यांच्यावर विशेष लक्ष दिले गेले आहे.

गेल्या काही वर्षांत जागरूकता वाढली असली तरी अद्याप ती पुरेशी चांगल्या पातळीवर पोहोचलेली नाही. तरीदेखील, समाजातील जागरूक संस्था व व्यक्ती आणि शासकीय हस्तक्षेप यांच्यामुळे काही प्रमाणात तरी प्रगती झाल्याचे मान्य करावे लागेल.

मानसिक आरोग्याशी संबंधित असे काही हानीकारक स्वभावगुण आणि विकार आहेत, ज्यांबद्दल आपल्याला फारसे माहिती नाही, किंवा माहिती असली तरी आपण त्याबद्दल हळू आवाजात बोलतो, कारण ते विषय समाजाला अस्वस्थ करतात.

नार्सिसिझम: एक दुर्लक्षित धोका

अशाच विकारांपैकी एक आहे नार्सिसिझम (आत्ममग्नता). हा स्वभावगुण अनेकदा आपल्या लक्षात येत नाही, परंतु तो व्यक्तींना आणि समाजालाही बरेच नुकसान पोहोचवू शकतो.

नार्सिसिस्टिक व्यक्तींची प्रमुख वैशिष्ट्ये (संपूर्ण विकार असलेल्या व्यक्ती)

1. स्वकेंद्रित असतात: स्वतःला ते प्रत्येक गोष्टींच्या म्हणजे नातीगोती, नोकरी किंवा व्यवसाय, व्यवहार, मैत्री, समाजातील वावर, इत्यादी ठिकाणी केंद्रस्थानी असल्याचे मानतात आणि ठेवण्याचा प्रयत्न करतात.
2. अत्यंत स्व-प्रशंसा करतात: स्वतःचे यश, रूप, बुद्धिमत्ता किंवा समाजातील स्थानाबद्दल सतत बोलत असतात.
3. सहानुभूतीचा अभाव: इतरांच्या भावना किंवा वेदना समजून घेणे अजिबात जमत नाही.
4. मानसिक नियंत्रण ठेवणे: इतरांना स्वतःच्या फायद्यासाठी वापरणे किंवा अपराधीपणाची भावना निर्माण करणे.
5. टीका सहन होत नाही: टीकेवर राग, संताप किंवा अपमानाची तीव्र भावना.
6. अभिमान आणि श्रेष्ठतेचा भाव: स्वतः इतरांपेक्षा श्रेष्ठ असल्याचा अटळ विश्वास.
7. मानपान आणि प्रशंसेची भूक: सतत लक्ष, कौतुक आणि मान्यता हवी असते.
8. गॅसलायटिंग आणि फसवणूक: इतरांना गोंधळात टाकणे, त्यांच्या वास्तवज्ञानावर शंका निर्माण करणे.
9. नात्यांमध्ये अस्थिरता: मैत्री, प्रेमसंबंध, कौटुंबिक किंवा व्यावसायिक नाती टिकवण्यात अपयश.
10. अंतर्गत असुरक्षितता लपवणे: बाहेरून आत्मविश्वास दाखवूनही आतून अस्थिरता आणि भीती.

नार्सिसिस्टिक गुणधर्म असलेल्या व्यक्तींची लक्षणे (परंतु पूर्ण विकार नाही)

यांच्यातही वरील अनेक लक्षणे दिसतात, मात्र तीव्रता तुलनेने कमी असते.

1. प्रतिमेवर भर: सोशल मीडियावर अत्यधिक प्रदर्शन.
2. कौतुकाची अपेक्षा: इतरांकडून सतत प्रशंसा किंवा अनुमोदन हवे असते.
3. टीकेला संवेदनशील प्रतिक्रिया: सौम्य टीकेवरही बचावात्मक पवित्रा.
4. स्वार्थासाठी लोकांचा वापर: जाणूनबुजून त्रास देण्याचा हेतू नसला तरी अप्रत्यक्षपणे दुखावतात.
5. भावनिक अपरिपक्वता: स्वतःच्या आणि इतरांच्या भावना समजून घेण्यात कमी पडतात.
6. यश आणि प्रतिष्ठेची आसक्ती: बाह्य दिखाव्याला अधिक महत्त्व.
7. वरवरचे संबंध: नात्यांमध्ये खोलीचा अभाव.

थोडक्यात

नार्सिसिस्टिक व्यक्ती स्वतःला केंद्रस्थानी ठेवतात, इतरांना गौण मानतात, आणि सहानुभूतीच्या अभावामुळे नात्यांमध्ये अस्थिरता व तणाव निर्माण करतात.

नार्सिसिझममुळे होणारे दुष्परिणाम, जसे की जवळच्या लोकांवर मानसिक नियंत्रण, सहानुभूतीचा अभाव, तणावग्रस्त नात्यांमधील ताण आणि सर्वांवरील अविश्वास, यांबद्दल फारशी चर्चा होत नाही. त्यामुळे अशा व्यक्ती आणि त्यांच्यामुळे त्रासलेल्या व्यक्ती अनेकदा दुर्लक्षित राहतात.

नार्सिसिस्टिक पर्सनॅलिटी डिसऑर्डर (NPD) चा प्रादुर्भाव

अनेक संशोधनानुसार, नार्सिसिस्टिक पर्सनॅलिटी डिसऑर्डर सुमारे 0.5% ते 6.2% लोकसंख्येत आढळतो. पुरुषांमध्ये अंदाजे 7.7%, तर स्त्रियांमध्ये 4.8% इतका प्रादुर्भाव दिसतो.

तथापि, ग्रँडिओस किंवा उपविकारात्मक नार्सिसिस्टिक गुण विकाराच्या पूर्ण निकषांमध्ये बसत नाहीत, तरी त्यांचे प्रमाण अधिक दिसते. नव्या संशोधनानुसार तरुण पिढ्यांमध्ये हे स्वभावविशेष झपाट्याने वाढत आहेत.

काही व्यक्ती पूर्णपणे नार্সिसिस्ट नसतात, परंतु त्यांच्या वर्तनात या विकाराचे अनेक गुण कमी तीव्रतेने दिसून येतात. अशांचा स्वतःच्या व्यक्तिमत्त्वावर आणि नातेसंबंधांवर ठळक परिणाम होताना आढळतो.

नातेसंबंधांवरील भावनिक आणि मानसिक परिणाम

• मैत्री: संवादावर नियंत्रण, स्वतःच्या गरजांना प्राधान्य, मित्रांना दुर्लक्षित किंवा वापरल्याची भावना.
• कुटुंब: सत्ता गाजवणे, कमी लेखणे, टोमणे इत्यादींमुळे विषारी वातावरण आणि दुरावा वाढतो.
• जोडीदार: भावनिक अत्याचार, guilt-tripping, सतत टीका आणि अपमान यांमुळे आत्मसन्मान घटतो; नैराश्य, चिंता आणि एकाकीपणा वाढतो.
• गॅसलायटिंग: वास्तवज्ञानावर शंका निर्माण होऊन व्यक्ती स्वतःच्या जाणिवांवर विश्वास ठेवू शकत नाही.
• कामाचे ठिकाण: टीमवर्क, शिस्त आणि सहकाऱ्यांचा सन्मान यांची कमतरता; सतत संघर्ष, स्पर्धा आणि तणाव.

थोडक्यात, अशा व्यक्तींसोबत राहणे किंवा काम करणे भावनिक दमछाक निर्माण करते. हा ताण कुठपर्यंत सहन करायचा आणि कधी तज्ज्ञांची मदत घ्यायची, याची जाणीव असणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

समाजावर होणारा परिणाम

• नार्सिसिझम हा दृश्य न होणारा पण घातक प्रवाह आहे जो परस्पर संबंध, विश्वास, सहानुभूती आणि एकोपा कुरतडतो.
• परिणामी समाजात स्पर्धा, दिखावा, भौतिकवाद आणि वैयक्तिक यशाचा अतिरेकी पाठलाग सुरू होतो.
• सामाजिक भांडवल घटते, म्हणजे विश्वास, सहकार्य आणि परस्पर आदर कमी होतो.
• एकटेपणा आणि संघर्ष वाढतात.
• वैयक्तिक स्वार्थ सामूहिक हितापेक्षा मोठा ठरला की भ्रष्टाचार, फसवणूक आणि नैतिक अध:पतन वाढतात.
• सततची तुलना, ताण आणि स्पर्धा समाजाची मानसिक प्रतिकारशक्ती कमी करतात.
• पुढच्या पिढ्यांमध्ये सहानुभूतीचा अभाव आणि विश्वासघाताचे चक्र सुरू राहते.

शेवटी, सहानुभूतीचा अभाव हा समाजाच्या विश्वास आणि एकोप्याच्या पायावर प्रहार करतो. म्हणून मानसिक आणि भावनिक एकता हळूहळू ढासळते.

निष्कर्ष

नार्सिसिझमचे दुष्परिणाम अनेकदा नैराश्य किंवा आत्महत्येपेक्षा कमी महत्त्वाचे समजले जातात; परंतु प्रत्यक्षात ते सामाजिक विश्वास, नाती आणि सामूहिक मानसिक आरोग्य यांवर अतिशय अनिष्ट परिणाम करतात.

नार्सिसिस्टिक व्यक्तींच्या छळाला बळी पडलेल्यांचे मानसिक आरोग्य जपण्यासाठी आणि सुदृढ समाज उभारण्यासाठी मानसिक आरोग्याचे हे अदृश्य पैलू ओळखणे, स्वीकारणे आणि त्यावर मोकळेपणाने चर्चा करणे महत्त्वाचे आहे.